1. Skip to Main Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
آخرین بروزرسانی: 1396/6/28
سایت "بنیاد نشر آثار و اندیشه های شهید آیت الله دکتر بهشتی" تنها منبع رسمی اخبار و آثار شهید بهشتی است

دامگه تاریخ‌سازی

سید علیرضا حسینی بهشتی

نمی‌توانم تأسف خود را از گرفتار شدن تاریخ نگاری انقلاب اسلامی در دست دو گروه ابراز نکنم: گروهی که با استمداد از امکانات وسیع دولتی و ارایه‌ی کتاب‌هایی در صدد تحریف و مصادره آن به نفع خود هستند، و گروهی در خارج از کشور که آنها هم از خلاء موجود در زمینه تاریخ نگاری علمی سوء استفاده کرده و تحت عنوان پروژه‌های تاریخ شفاهی، به اشاعه‌ی اطلاعات و اخبار نادرست تاریخی که گاه با هدف تطهیر سرکردگان رژیم شاه انجام می‌شود، به «تاریخ سازی» مشغول هستند. گروه نخست در پی استفاده ابزاری از شهید بهشتی هستند و گروه دوم به شکلی نظام‌مند در پی تخریب شخصیت و تحریف افکار و اندیشه‌هایش

«دامگه حادثه»، نام کتابی است که اخیرا در خارج از کشور منتشر شده و در آن، عرفان قانعی فرد در مصاحبه مفصلش با پرویز ثابتی به عنوان مدیر امنیت داخلی ساواک، سعی در ارایه زوایای پنهان تاریخ معاصر ایران از زبان یک مسئول امنیتی صاحب نفوذ و مهم دارد. در این کتاب مطالبی هم درباره مرحوم شهید بهشتی آمده است که در این نوشتار کوتاه، سعی در بررسی آن خواهم داشت. اما پیش از پرداختن به آن، لازم است به یک نکته اساسی توجه شود که مربوط به جایگاه و میزان اعتبار مطالبی است که در قالب تاریخ شفاهی منتشر شده و می‌شود. از جمله منابع تاریخی که اخیرا مورد توجه قرار گرفته، مصاحبه با کسانی است که به شکلی در جریانات تاریخی حضور داشته‌اند. این حضور می‌تواند به صورت حضور مؤثر باشد و یا صرفا به عنوان شاهد، و قرار گرفتن در هر یک از این موقعیت‌ها بر اعتبارسنجی داده‌ها تأثیر می‌گذارد. این تا حدودی درباره خاطرات خودنوشت هم صادق است. نکته مهم این است که چه درمورد مصاحبه‌های تاریخ شفاهی و چه در مورد خاطرات خودنوشت، اعتبارسنجی مطالب عنوان شده با استفاده از ابزارهای مناسب، کاری بس ضروری است. به عنوان یکی از راه‌های سنجش اعتبار، می‌توان به اسناد موثق مراجعه کرد یا از طریق بررسی مطالب مرتبط در مصاحبه‌ها یا زندگینامه‌های خودنوشت دیگر، بررسی تطبیقی به عمل آورد. پرداختن به اهمیت و ارزش تاریخ شفاهی، که این روزها مباحث روش شناختی و روش تحقیق مربوط به این حوزه از تاریخنگاری به صورت یکی از شاخه‌های تخصصی علم تاریخ درآمده، هم در سطح دانش تخصصی و هم در سطح دانش مطبوعاتی و رسانه‌ای، بیش از پیش ضرورت پیدا کرده است. (نشریه «یاد»، که توسط بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی منتشر می‌شود، در چند شماره اخیر خود گام‌های شایان توجهی در این زمینه برداشته است.)

در میان ایرانیان، مطالعه کتب تاریخی و بویژه منابعی که خاطرات اشخاص در آن آمده، همواره مورد توجه بوده و طی سال‌های اخیر، میزان استقبال عمومی از این گونه آثار رشد کرده است. تاریخ شفاهی در این میان از جایگاهی ویژه برخوردار است و مشتاقان زیادی را، اعم از متخصصان و خوانندگان عادی، به خود مشغول ساخته است. علت یا علل این اقبال گسترده (در مقایسه با میزان مراجعه به منابع تاریخی تحلیلی) خود می‌تواند مورد بررسی و تحقیق قرار گیرد، اما شاید روانی بیان و عاری از پیچیدگی‌های محققانه بودن ادبیات تاریخ شفاهی را بتوان به عنوان یکی از علل گستردگی توجه به آن از سوی خوانندگان ایرانی برشمرد؛ چیزی شبیه آنچه از سوی برخی متخصصان جامعه شناسی ارتباطات کشورمان با عنوان خو گرفتن ذهن اکثریت ایرانیان به دانش شنیداری مطرح شده است. همین امر باعث شده تاریخ شفاهی در ایران امروز در کانون توجه قرار گرفته و در سایه کمبود قابل توجه منابع تاریخی تحقیقی، از اهمیت و اثرگذاری بیش از اندازه‌ای برخوردار شود. می گویم «بیش از اندازه»، چون به تدریج به عنوان منبع انحصاری در شکل دادن به دانش تاریخی خوانندگان عام تبدیل گشته است. در نتیجه، و نیز بواسطه‌ی موانع مهمی که بر سر راه تدوین و انتشار تاریخ تحلیلی و تحقیقی وجود دارد، تاریخ شفاهی و در درجه پس از آن خاطرات خودنوشت، به صورت اصلی ترین مرجع شناخت تاریخی بخش بزرگی از جامعه کتابخوان ما در آمده و طبیعتا زیان‌های خود را در شکل دهی شناخت تاریخی سطحی افراد در پی دارد. تصحیح و تعدیل این گرایش افراطی به تاریخ شفاهی، نیازمند گسترده‌تر شدن کارهای تحقیقی در زمینه تاریخی است که خود نیازمند بسط و تجهیز فضای علمی در این حوزه می‌باشد. متاسفانه فضای سیاست زده‌ی کنونی که در آن تاریخ شفاهی به عنوان حربه‌ای برای هتک حرمت افراد، تحریف تاریخ گذشته و ابزاری سیاسی و تبلیغاتی در جهت منافع کانون‌های قدرت سیاسی در داخل و خارج از کشور مورد سوء استفاده قرار می‌گیرد، مانع از قرار گرفتن این حوزه مفید تاریخنگاری در جایگاه بایسته‌ی خود شده است.

در جریان پروژه بزرگ تدوین زندگینامه‌ی شهید آیت‌الله دکتر بهشتی که بیش از یک دهه است بطور جدی تر در بنیاد نشر آثار و اندیشه‌های شهید آیت‌الله دکتر بهشتی در حال انجام است، بارها به صدمات و لطمات تکیه بیش از حد بر تاریخ شفاهی برخورد کرده‌ام. اجازه دهید یک نمونه کوچک از ده‌ها نمونه‌ای که در دست است را به منظور روشن تر شدن موضوع مطرح کنم. در صفحات پایانی کتاب خاطرات جعفر شریف امامی که از مجموعه تاریخ شفاهی هاروارد منتشر شده، وی از کمک‌های‌ مالی که شهید بهشتی به عنوان امام مسجد هامبورگ (آلمان) از وی دریافت کرده سخن به میان می‌آورد. (این مطلب در چاپ دیگری از همان کتاب، حذف شده است). این نکته مهمی بود که می‌دانستم با مشی شهیدبهشتی و شیوه مدیریت او که در آن، دقت در منابع مالی از اهمیت بسیاری برخوردار بود، ناسازگار می‌نمود. خوشبختانه در سفری که چند سال پیش به هامبورگ داشتم، یکی از اعضای اصلی هیئت امنای مرکز اسلامی هامبورگ که از آن زمان در این سمت خدمت می‌کرد را ملاقات کردم. پس از یاد از آن سال‌های پرخاطره، مسئله را مطرح کردم. او که حافظه‌ی خوبش زبانزد دوستانش بوده و هست برایم تعریف کرد که بازرگانان ایرانی مقیم هامبورگ مبلغی به اتاق بازرگانی ایران بدهکار بودند. با توجه به نیاز مالی جهت اتمام کار ساختمان مسجد، از اتاق بازرگانی، که شریف امامی ریاست آن را همزمان با ریاست مجلس سنا بر عهده داشته (ظاهرا چندشغله بودن مسئولین مملکتی سابقه‌ی طولانی در کشور ما دارد!) اجازه می‌گیرند که آن را صرف این کار بکنند که این تقاضا مورد موافقت اتاق قرار می‌گیرد. با این همه، به حافظه‌ی آن دوست دیرین بسنده نکردم و سال گذشته هم با همکاری صمیمانه مسئولین اتاق، صورتجلسه‌ای که موافقت مذکور در آن مطرح شده به دست آمد. در این نمونه کوچک می‌بینیم مطلبی که در جریان یک مصاحبه بطور نادقیق مطرح شده را چگونه می‌توان با مراجعه به منابع و اسناد، تصحیح و به واقعیت تاریخی نزدیک کرد.

اگر در خاطرات شریف امامی با نارسایی و ابهام در توضیح یک پیشامد تاریخی روبرو هستیم که می‌توان از طرق گوناگون به اعتبارسنجی آن پرداخت، چنان که خواهیم دید، بسیاری از ادعاهای ثابتی در کتاب «در دامگه حادثه» از دسترس اعتبارسنجی علمی خارج است. در صفحات 457، 576 و 577 کتاب به چند موضوع در رابطه با شهید بهشتی اشاره شده که فهرست‌وار عبارتند از: ارتباط منوچهر آزمون با شهید بهشتی در مقطعی که جریان انقلاب اسلامی شتاب گرفت (بویژه پس از نماز عید فطر به امامت شهید آیت‌الله دکتر مفتح و راهپیمایی متعاقب آن)، همکاری شهید بهشتی با ساواک در دوره ریاست مرکز اسلامی هامبورگ، ارتباط و رفاقت شهید بهشتی با سرتیپ اکبر دادستان (پسرخاله شاه) و همراهی با وی در مجالسی که به لحاظ اخلاقی مغایر با شئون دینی بوده، و ارتباط غیرمستقیم ساواک با شهید بهشتی در سال‌های پیش از انقلاب و در زمانی که وی از مؤلفان کتب تعلیمات دینی مدارس بود (1349 تا 1355).

در دو مورد از موارد یاد شده، هیچگونه مدرکی یافت نشد: ارتباط با آزموده و رفاقت با اکبر دادستان. در مورد اخیر، اگر ادعای ثابتی در رفاقت گرمابه و گلستان دادستان با شهید بهشتی اندک بهره‌ای از واقعیت داشت، علی القاعده اعضای خانواده و دوستان همیشه همراهش می‌بایست حداقل نامی از او شنیده باشند، در حالی که در پرس و جو از اعضای خانواده و معاشران شهید بهشتی در آلمان با این واکنش روبرو شدم که این نخستین بار است که از وجود چنین شخصی با خبر می‌شوند. البته به ادعای مکرر ثابتی در جای جای کتاب، حوزه کاری او به امنیت داخلی محدود بوده و به نظر می‌رسد موضوع یاد شده را باید بیشتر در شمار شنیده‌های شخصی او (قبل یا بعد از انقلاب) دانست؛ چیزی شبیه افسانه ازدواج شهید بهشتی با خانمی آلمانی که بیش از سی و سه سال است توسط مخالفانش تکرار می‌شود.

از این گذشته، اگر چنین رابطه‌ای میان رژیم شاه و بویژه ساواک با شهید بهشتی وجود داشته، وجود ده‌ها سند منتشر شده ساواک (مجموعه‌ای که ثابتی از مدیران ارشد آن بوده) که حاکی از فعالیت‌های سیاسی ضدرژیم او در آلمان و اروپاست را چگونه می‌توان توضیح داد؟ جالب این که ممنوع‌الخروج شدن شهید بهشتی در سال 1349 (سال بازگشت او به ایران) و نیز دستگیری او توسط کمیته مشترک ضدخرابکاری (که ساواک در آن نقشی محوری داشت) به بهانه ارتباطات وسیع و تأثیرگذار او با اتحادیه انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا (گروه فارسی زبان) انجام گرفت. چگونه کسی که به تعبیر رایج آن زمان با «دستگاه» مرتبط بوده (اصطلاحی که توسط ثابتی هم بطور مکرر استفاده می‌شود) می‌توانسته با مهم ترین تشکل دانشجویی همسو با نهضت اسلامی ایران همکاری تنگاتنگ و تأثیرگذار داشته باشد؟ پژوهشگران علاقمند را به مطالعه کتاب «اتحادیه‌ی انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا» که توسط بنیاد نشر آثار شهید آیت‌الله دکتر بهشتی و دو جلد کتاب «تاریخچه اتحادیه‌ی انجمن‌های اسلامی دانشجویان در اروپا» که توسط مؤسسه‌ی روزنامه اطلاعات منتشر شده دعوت می‌کنم. همچنین، کارنامه‌ی مرکز اسلامی هامبورگ توسط بنیاد نشر آثار در دست تهیه است که امیدوارم با انتشار این مجموعه، بخش‌های مهمی از تاریخ نهضت اسلامی ایران در اختیار محققان قرار گیرد.

درباره دوره‌ی همکاری شهید بهشتی با آموزش و پرورش در تألیف کتاب‌های تعلیمات دینی مدارس (به تعبیر ثابتی کتب شرعیات) نیز نکات مهمی وجود دارد که توجه به آن، سست بودن ادعای او را نمایان می‌سازد. شهید بهشتی پس از تبعید از قم به تهران که در پی فعالیت‌هایش به عنوان مدیر دبیرستان دین و دانش و در همراهی با نهضت امام خمینی که به تعبیر ساواک «تحریک کننده» بوده، از خدمت منفصل می‌شود. پس از بازگشت به ایران، با وساطت مرحوم حجت‌الاسلام دکتر سید رضا برقعی و درخواست شهید حجت‌الاسلام دکتر باهنر و مرحوم حجت‌الاسلام دکتر علی گلزاده غفوری، مجددا به عنوان کارشناس ارشد گروه تألیف کتاب‌های تعلیمات دینی به آموزش و پرورش باز می‌گردد. با این همه، شهید بهشتی از عنوان شدن نامش در کتاب های تعلیمات دینی به علت وجود تصاویر شاه و خانواده اش ممانعت کرد. نقش تأثیرگذار کتاب‌های تعلیمات دینی در تغییر بینش دینی میلیون‌ها دانش‌آموز و هزاران آموزگار و دبیر، همراه با ارتباط تنگاتنگ او و همکارانش با دبیران تعلیمات دینی در سمینارهای بازآموزی که در سراسر کشور برگزار می‌شد، چنان بود که طبق اسناد منتشر شده ساواک، در ماه‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی متوجه امواج گسترده آگاهی بخشی آن می‌شوند و در صدد تغییر متون آن بر می‌آیند. متن کتاب‌های مذکور در کتاب «شناخت اسلام» توسط بنیاد نشر آثار منتشر شده و مجموعه‌ی مباحث یکی از آن سمینارها به زودی با عنوان «درسگفتارهای فلسفه دین» منتشر خواهد شد. نگاهی به مباحث مطرح شده در هر دو کتاب، بی پایه بودن ادعای ثابتی در همکاری یا حتی هماهنگی شهید بهشتی با ساواک را آشکار می‌کند.

سخن را بیش از این به درازا نمی‌کشانم. اما نمی‌توانم تأسف خود را از گرفتار شدن تاریخ نگاری انقلاب اسلامی در دست دو گروه ابراز نکنم: گروهی که با استمداد از امکانات وسیع دولتی و ارایه‌ی کتاب‌هایی در صدد تحریف و مصادره آن به نفع خود هستند، و گروهی در خارج از کشور که آنها هم از خلاء موجود در زمینه تاریخ نگاری علمی سوء استفاده کرده و تحت عنوان پروژه‌های تاریخ شفاهی، به اشاعه‌ی اطلاعات و اخبار نادرست تاریخی که گاه با هدف تطهیر سرکردگان رژیم شاه انجام می‌شود، به «تاریخ سازی» مشغول هستند. گروه نخست در پی استفاده ابزاری از شهید بهشتی هستند و گروه دوم به شکلی نظام‌مند در پی تخریب شخصیت و تحریف افکار و اندیشه‌هایش. امید آن که با انتشار آثار تحقیقی و مطابق با معیارهای علمی، راه صحیح برای بازشناسی تاریخ گذشته‌ی این سرزمین گشوده شود.


نسخه چاپی
دیدگاه‌ها
  • محمدرضا

    سلام
    آقای بهشتی ما شما رو خیلی دوست داریم
    شما یکی از همون تنها کسایی هستید که دارید راهو (راه پدر و همرزمان پدر رو ) درست ادامه
    می دید.
    اینم نه به خاطر اون گفتم که فکر کرده باشم شما نمی دونید ، به خاطر اون گفتم که اگه میشه ( اگه نمیشه که هیچی ) بیشتر بنویسید

  • سعید

    ای کاش کسانی که خود را ورثه شهید بزرگوار بهشتی(اعلی الله مقامه) میدانند به اهم مسائل علمی و عملی ایشان که همانا ولایت فقیه در دوران غیبت حضرت صاحب (عج الله تعالی فرجه) و لزوم تبعیت از شخص ولی فقیه بود التفات میداشتند.
    یا حق

  • م.ا.ذاکری

    سلام. نمیشه اعتقاد به ولایت فقیه و تبعیت از ولی فقیه رو جدای از بهشتی دانست

  • روایت ساواک از سرنوشت امام موسی صدر: از قذافی 50 میلیون دلار کمک گرفت! در بازجویی عوامل امنیتی لیبی سکته قلبی کرد | صادق مديا

    […] پهلوی را بازگو کرد. نظرات وی درباره دکترعلی شریعتی و شهید مظلوم دکتر بهشتی بیش از سایر موارد بازتاب داشته ، اما روایت وی درباره […]

نظر سنجی

لطفا نظر خود را درباره وب سایت شهید دکتر بهشتی بفرمایید؟

نمايش نتايج

Loading ... Loading ...

آمار بازدیدها

امروز: 896
این ماه: 34176
مجموع: 1418462